Συνεντεύξεις στο "Μουσικόραμα"
Μικρούτσικος Θάνος - Συνέντευξη
30 Ιουνίου 2010
Δεν χρειάζεται συστάσεις…Η εκτίμηση που τρέφω γι’αυτόν πηγάζει όχι μόνο από την μουσική και τις μελοποιήσεις του αλλά και από τον εξαιρετικό λόγο που επιλέγει να μελοποιήσει. Σίγουρα είναι μια από τις μεγαλύτερες σε έκταση συνεντεύξεις που μπορεί να βρει κανείς στο διαδίκτυο!
Θόδωρος: Κύριε Μικρούτσικε είστε από τους κύριους εκφραστές του πολιτικού τραγουδιού με δίσκους που είναι ήδη κλασικοί στο είδος τους –και όχι μόνο. Αν και ο τρόπος έκφρασης στο πολιτικό τραγούδι έχει πλέον αλλάξει εσείς είστε από τους λίγους που ακόμα γράφετε μουσική σε στίχους με κοινωνικό περιεχόμενο. Μάλιστα, έχετε γράψει κι ένα τραγούδι σε στίχους του Οδυσσέα Ιωάννου το οποίο έχει δώσει ακριβώς το στίγμα της κοινωνικής κατάστασης των τελευταίων ετών:
«δεν είναι η σιωπή φωνή,
φωνή είναι μόνο η φωνή»
Το πολιτικό τραγούδι σήμερα…
Θάνος: Με μια ερώτηση βάλατε πέντε έξι θέματα!
Το πρώτο είναι μια παρατήρηση η οποία θα παρακαλούσα ιδιαιτέρως να μην εκλειφθεί ως αξιολογική του έργου μου – εγώ δεν αξιολογώ ποτέ το έργο μου - ανεξάρτητα αν μετά από τόσα χρόνια μπορώ να καταλάβω κάποια πράγματα, εντούτοις το έργο της αξιολόγησης ενός συνθέτη είναι καθήκον άλλων και όχι του ίδιου. Πρέπει όμως να κάνω μια παρατήρηση ότι τα τραγούδια μου είτε είναι ακραιφνώς πολιτικά είτε απλά κοινωνικά είτε λυρικά ή οτιδήποτε άλλο το πλεονέκτημά τους είναι ότι εγώ από την αρχή έγραφα χρησιμοποιώντας – ή προσπαθώντας να βρω – μια φόρμα η οποία την εποχή που συνέθετα είναι μια φόρμα καινούργια, δηλαδή αυτό που μου παραδόθηκε από τους προηγούμενους να προσπαθώ – και νομίζω αυτό το κατάφερα – να διευρύνω τα όρια του παραδομένου σε μένα τραγουδιού. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα πολλές φορές (απαντώ και στο ερώτημά σας για το πολιτικό τραγούδι) τα τραγούδια μου να επιζούν και της επόμενης εποχής, ακόμα και όταν άλλαζαν κάποια πράγματα τα τραγούδια μου να είναι ζωντανά, να λειτουργούν με ένα διαχρονικό τρόπο. Υπάρχουν πάρα πολλά παραδείγματα είτε στο 
πολιτικό τραγούδι, σε ότι με αφορά, είτε και σε άλλο είδος τραγουδιού: η περίπτωση του Καββαδία είναι η ενδεικτικότερη αλλά και τραγούδια όπως το «Ερωτικό» (με μια πιρόγα φεύγεις και γυρίζεις) που είναι εικοσιοκτώ χρονών και ζει αυτή τη στιγμή σαν σημερινό ή ακόμα και τραγούδια όπως το «Ανεμολόγιο» που είναι καθαρά πολιτικό τραγούδι - το συνέθεσα πριν εικοσιτρία χρόνια και κυκλοφόρησε πριν εικοσιένα – αλλά ακόμα κι αν δείτε τη «Μουσική πράξη στον Μπρεχτ» και τα «Πολιτικά τραγούδια» η φόρμα τους είναι για κείνη την εποχή που γράφτηκε πολύ καινούργια. Μάλιστα πρέπει να σας πω ότι είχα κατηγορηθεί γι’ αυτό: ότι έφερνα στο ελληνικό τραγούδι γερμανικά στοιχεία (με τα πνευστά κλπ, αναφέρομαι στη δεκαετία του εβδομήντα). Αυτό βοήθησε όμως πάρα πολύ τη μουσική μου και το τραγούδι μου να αποκτήσει μια διαχρονικότητα μέσω της φόρμας. Από και πέρα, σε σχέση με τα κείμενα, αν κάτι – δυστυχώς – επαναλαμβάνεται σ’ αυτή την κοινωνία δεν είμαι εγώ ο φταίχτης γι’ αυτό!
Παραδείγματος χάριν το «Άννα μην κλαις» που έγραψα στη δεκαετία του εβδομήντα και λέει:
«Μιλάνε για καιρούς δοξασμένους και πάλι
Άννα μην κλαις, θα γυρέψουμε βερεσέ απ’ τον μπακάλη»
Είναι ένα ισχύων τραγούδι του σήμερα αν εξαιρέσει κανείς τη λέξη μπακάλη και βάλει σούπερ μάρκετ!
Αυτό που σας είπα θέλει να καταδείξει ότι το τραγούδι το δικό μου μένει ζωντανό όχι μόνο σ’ αυτούς που μεγαλώσανε μαζί του αλλά και στην επόμενη γενιά.
Τώρα, γι’ αυτό που είπατε αν εγώ συνεχίζω να γράφω πολιτικά τραγούδια, θα σας απαντήσω ως εξής: συνεχίζω να γράφω για ότι με καίει, είτε αυτό είναι ο έρωτας είτε αυτό είναι η μοναξιά είτε αυτό είναι ο αγώνας είτε είναι η κοινωνική διαμαρτυρία. Ο καλλιτέχνης πρέπει να γράφει γι’ αυτό που τον καίει. Αυτό δε σημαίνει βέβαια αυτόματα ότι θα κάνει κι έργο τέχνης. Για να κάνει έργο τέχνης υπάρχουν πολλές προϋποθέσεις: ταλέντου, γνώσης και κυρίως υπάρχει η προϋπόθεση της φόρμας, που ανέφερα προηγουμένως. Είναι αδιανόητο ο καλλιτέχνης να γράφει σε τυποποιημένη φόρμα, σε κάτι που μπορεί να ίσχυε πριν από σαράντα χρόνια και να το επαναλαμβάνει σήμερα. Άρα λοιπόν το κριτήριο για να δεις ποιος κάνει μια καλλιτεχνική εργασία – κατ’ αρχήν καλλιτεχνική εργασία και μετά βλέπει κανείς το μικρή ή μεγάλη εργασία – το κριτήριο είναι η φόρμα και όχι το θέμα το οποίο πραγματεύεται. Αλλά βεβαίως δεν υπάρχει καλλιτέχνης σήμερα, σε οποιονδήποτε τομέα, οσοδήποτε καλός ή μέτριος είναι που να μην γράφει γι’ αυτό που τον καίει. Εμένα βεβαίως κατά διαστήματα εξακολουθεί να με καίει όλο αυτό που συμβαίνει γι’ αυτό βλέπετε ότι πραγματεύομαι κείμενα που περιέχουν κι αυτό το στοιχείο.
Τώρα, το πολιτικό τραγούδι σήμερα: είχατε δίκιο στην παρατήρησή σας – και το είπα κι εγώ – ότι πρέπει η φόρμα να αλλάζει, δεν γίνεται να μην αλλάζει και ξέρετε για ποιο λόγο; Διότι η φόρμα είναι το αποκρυστάλλωμα της κάθε εποχής. Όταν η εποχή αλλάζει αλλάζει και ο τρόπος έκφρασης και η φόρμα. Ακριβώς γι’ αυτό θεωρώ, για παράδειγμα, σπουδαίο πολιτικό τραγούδι της δεκαετίας του ενενήντα– γράφτηκε στο τέλος του ενενήντα, αρχές του δυο χιλιάδες - το τραγούδι του Χάρη και του Πάνου Κατσιμίχα οι «Τρύπιες σημαίες» ή ακόμα και το τραγούδι του Αγγελάκα , πιο μετά, το «Σιγά μην κλάψω» που είναι ένα πολιτικό τραγούδι επί της ουσίας…
Θόδωρος: …σαφώς…
Θάνος: …και πολλά άλλα τραγούδια νεότερων συναδέλφων…
Πιστεύω λοιπόν ότι θέματα γενικά όπως ο έρωτας, η περιπέτεια, το ταξίδι η καταπίεση, ο αγώνας , η μοναξιά είναι θέματα στα οποία εκεί γύρω γυρίζουν το θέατρο, η μουσική, η ζωγραφική, η ποίηση, το τραγούδι. Το κριτήριο που πρέπει να μπαίνει κάθε φορά είναι κατά πόσο εκφράζουν την εποχή τους.
Με εμένα συνέβη και κάτι το οποίο αποδεικνύει , κατά κάποιο αυτά που σας έλεγα.
Η συνεργασία μου με τα Υπόγεια Ρεύματα στο κεφάλαιο του πολιτικού τραγουδιού που έχω κάνει, δηλαδή με ένα υλικό το οποίο εκτείνεται από το εβδομήντα ως και σήμερα - γιατί υπήρξαν και τραγούδια σ’ αυτή τη συνεργασία του δύο χιλιάδες – με τον τρόπο των Υπογείων Ρευμάτων κι έναν άλλο ήχο δείχνει ακριβώς ότι όταν η φόρμα λειτουργεί με αυτόν τον τρόπο, το τραγούδι αυτό που έγινε με στοιχεία διαχρονικά από τη γέννησή του νομίζω θα επιζεί και άλλων εποχών.
Θόδωρος: Κρατιέμαι απ΄αυτό που είπατε, ότι “ο συνθέτης γράφει γι’ αυτό που τον καίει”…
Θάνος: ...αυτό πρέπει να σας πω ότι είναι μια παρακαταθήκη που πήρα από τον Γιάννη Ρίτσο. Αν με ρωτούσατε ποιόν θεωρείτε δάσκαλό σας, θα σας έλεγα ότι σαφώς θεωρώ πολλούς δασκάλους μου με την έννοια της επιρροής, του θαυμασμού κάποιων που γνώρισα, μέσω των συζητήσεών μας, αλλά το πρώτο όνομα που μου έρχεται στο νου είναι ο Γιάννης Ρίτσος. Ο Γιάννης Ρίτσος στις ατέρμονες και πολλές συναντήσεις που είχαμε στις αρχές της δεκαετίας του εβδομήντα, από την εποχή της δικτατορίας ακόμα θα έλεγα, που εγώ ήμουν πολύ νέος, το βασικό του μότο ήταν: «να γράφεις για ότι σε καίει, αλλά πρόσεχε η φόρμα σου πάντοτε να είναι νέα»
Θόδωρος: Ωστόσο, παρ’ όλο που οι συνθήκες σήμερα είναι σαφώς διαφορετικές από τη δεκαετία του εβδομήντα – δεν έχουμε περάσει κι εμείς δικτατορία…
Θάνος: …βεβαίως, βεβαίως…
Θόδωρος: Είναι όμως και τόσο ίδιες: οι κοινωνικές κι εργασιακές κατακτήσεις αμφισβητούνται συθέμελα, συρόμαστε στο Δ.Ν.Τ…
Θάνος: Έχετε απόλυτο δίκιο. Είναι πολύ διαφορετικές και πολύ ίδιες – και ίσως χειρότερα τώρα θα έλεγα…
Θόδωρος: …σε αρκετές περιπτώσεις…
Θάνος: Βεβαίως…είναι δεδομένο ότι κάναμε βήματα ως κοινωνία, από όποια σκοπιά και να το πάρουμε, βέβαια κάναμε βήματα και προς τη βαρβαρότητα…και πριν την κρίση…αν με ρωτούσατε πριν τρία, τέσσερα και πέντε χρόνια η απάντησή μου θα ήταν ότι ζούμε μέσα σε μια ψευδαίσθηση ευημερίας, σε εισαγωγικά. Οδεύουμε σε κοινωνίες αποκλεισμών όχι μόνο με τους μετανάστες αλλά και με τους ίδιους τους έλληνες σε ότι αφορά την ελληνική κοινωνία διότι υπάρχει αυτή η ψευδαίσθηση και η ψευτιά του καπιταλισμού ότι υπάρχουν για όλους ευκαιρίες. Αυτό μπορεί να ισχύει, ότι τυπικά όλοι έχουν ευκαιρίες αλλά είναι σαν να λες στον άλλον ότι το παιδί του εφοπλιστή, του βιομήχανου, του φαρμακοβιομήχανου ξεκινά από την ίδια αφετηρία με το παιδί ενός απλού έλληνα πολίτη: είναι δυνατόν; Ξεκινούνε με τεράστιες διαφορές...είναι σαν να τρέχεις, για παράδειγμα, χίλιαπεντακόσια μέτρα στο στίβο και ο άλλος έχει να διανύσει εξακόσια μέτρα λιγότερο.
Θόδωρος: …ακριβώς…
Θάνος: …είναι μια άδικη κοινωνία ο καπιταλισμός, θα έλεγα ιδιαίτερα τα τελευταία είκοσι χρόνια που λείπει το αντίπαλο δέος ιδιαιτέρως βάρβαρη, με μια καθημερινότητα βαρβαρότητας η οποία ακόμα και όταν δεν υπήρχε η κρίση ήταν μια καθημερινότητα καταρράκωσης αξιών και δεν το λέω από πλευράς αξιών του ελληνισμού με την έννοια που πολλές φορές ακούγεται από κάποιους σωβινιστές, εννοώ καταρράκωσης με την εξής έννοια: εμείς ως homo sapiens ένα νόημα έχει μόνο να έρθουμε σ’ αυτόν τον τόπο - αλλιώς είμαστε και περιττοί επάνω στον πλανήτη – να παίρνουμε τις κατακτήσεις των προηγούμενων και να τις πηγαίνουμε ένα βήμα σεβόμενοι τη φύση, σεβόμενοι τους συνανθρώπους μας και προσπαθώντας να ζήσουμε κάθε φορά σε μια πιο δίκαιη κοινωνία. Ε, λοιπόν αυτό δεν το έχουμε! Εγώ είμαι υπέρ της άποψης ότι κάθε χρόνο και καλύτερα, θέλω να πω δηλαδή ότι δεν είμαι από τους ανθρώπους τους «γεροντοκόρους» που λένε “εμείς, στην εποχή μας, είμασταν έτσι…η παιδεία στην εποχή μας, το διάβασμα στην εποχή μας…”. Tρίχες κατσαρές!!!! Όσο περνούν οι γενιές, σε ορισμένους τομείς, τα πράγματα είναι καλύτερα, αλλά αυτή τη στιγμή η κοινωνία αυτή έχει φτάσει πραγματικά σε ένα πλήρες αδιέξοδο. Το δυστύχημα είναι ότι δε φαίνεται, όχι μόνο η ανατροπή του αδιεξόδου με τις μεθόδους που ακολουθούνται, αλλά δε φαίνεται κι από άλλη άποψη κάποια αλτερνατίβα.
Θόδωρος: Αυτό το αδιέξοδο, πέρα από τα τραγούδια που έχετε γράψει εσείς, γιατί δεν εκφράζεται μουσικά όμως από κάποιους ανθρώπους; Είτε μουσικά είτε στιχουργικά…
Θάνος: Πως δεν εκφράζεται! Μην αναζητάτε στην τέχνη εκείνον τον παράγοντα που θα κάνει την αντίσταση, με την έννοια να αλλάζει τα πράγματα.
Θόδωρος: Να τα αλλάξει όχι. Να τα εκφράσει όμως…
Θάνος: Τα εκφράζει…με χιλιάδες τρόπους. Μην μπερδέψουμε την λειτουργία των πραγμάτων με τα ίδια τα πράγματα. Δηλαδή: για να πάμε λίγο πιο πίσω…στο ενενήντα, το ενενηνταπέντε, το δυο χιλιάδες, το δυο χιλιάδες πέντε… αν είχατε μια τηλεόραση, σ’ αυτό το χρονικό διάστημα που σας λέω και ακούγατε μόνο αυτά τα πρόσωπα που λειτουργούν στο life style, στο τυποποιημένο τραγούδι για να μιλήσουμε για το τραγούδι μια που το εντοπίζουμε εκεί, αν ήσασταν Γάλλος που ερχόσασταν στην Ελλάδα για πρώτη φορά θα νομίζατε ότι όλοι οι νεοέλληνες ακούν αυτό το τραγούδι το τυποποιημένο, το ευτελές και δεν υπάρχει τίποτα άλλο εκτός απ’ αυτό...διότι αποκρύπτονταν μια… ή δύο γενιές, θα έλεγα, τραγουδοποιών που ακολουθούν έναν άλλο δρόμο, εκφράζοντας τις ανησυχίες τους ή τις κοινωνικές σχέσεις και παράγοντες μιας αλυσίδας που ξεκινάει από τον Τσιτσάνη , τον Χατζιδάκι, τον Θεοδωράκη και φτάνει μέχρι τους σημερινούς νεότατους καλλιτέχνες. Αυτοί όλοι δεν υπήρχαν! Δηλαδή, ενώ υπήρχαν, ενώ αφορούσαν τον κόσμο, ενώ είχαν ακροατήρια, δεν αποτυπώνονταν τηλεοπτικά που είναι, υποτίθεται, η ψευδοσυνείδηση του έθνους. Δεν έγραψαν τα τελευταία είκοσι χρόνια ο Χάρης και ο Πάνος, ο Μαχαιρίτσας, ο Μάλαμας, ο Θηβαίος, ο Ζούδιαρης, ο Πασχαλίδης, ο Δεληβοριάς, δεν έγραψαν κάποια ροκ συγκροτήματα; Και ξεχνώ και άλλους δέκα που θέλω να με συγχωρήσουν…Πολύ μεγάλος αριθμός ελλήνων τραγουδοποιών έχει γράψει εξαιρετικά πράγματα. Την τηλεόραση την ενδιέφερε να προωθήσει το «όλα καλά».
Θόδωρος: Η ερώτηση αφορούσε το στιχουργικό μέρος του τραγουδιού…
Θάνος: Και στο στιχουργικό μέρος. Υπάρχει χώρα στον κόσμο που να έβγαλε μέσα σε τριάντα χρόνια στιχουργούς – ποιητές για το τραγούδι επιπέδου Μάνου Ελευθερίου, Άλκη Αλκαίου, Κώστα Τριπολίτη, Λίνας Νικολακοπούλου, Οδυσσέα Ιωάννου; και εδώ πρέπει να βάλω και τους στίχους πολλών εκ των τραγουδοποιών που είναι αριστουργηματικοί.
Θόδωρος: Αν εξαιρέσουμε τον Οδυσσέα Ιωάννου, αυτοί που αναφέρατε άρχισαν να δραστηριοποιούνται τη δεκαετία του εβδομήντα και του ογδόντα. Εγώ αναφέρομαι στην τελευταία πενταετία που τα κοινωνικά και πολιτικά πράγματα έχουν φτάσει σε τόσο χαμηλό επίπεδο …
Θάνος: Δεν μπορούμε να κάνουμε αποτίμηση την ίδια εποχή που μου ζητάτε να σας υποδείξω πρόσωπα…αν σας πω τώρα τη Λένα Γεωργοπούλου, θα μου πείτε δεν την ξέρω και δε θα φταίτε εσύ που δεν την ξέρετε! Αν σας πω ότι υπάρχει ένας ποιητής, γίγας, που λέγεται Γιώργος Κοζίας δικαίως θα μου πείτε δεν τον ξέρω! Ο Οδυσσέας Ιωάννου μου έδωσε τον πρώτο στίχο για μελοποίηση το ενενηντατρία…μπορούμε να τον αποτιμήσουμε δεκαεφτά χρόνια μετά!
Θόδωρος: Η ερώτηση είναι, αναγκαστικά, για τη δισκογραφική παρουσία…
Θάνος: Είμαι στο στούντιο βοηθώντας ένα νέο παιδί, που βγαίνει τώρα. Λέγεται Νίκος Τσούκας - και μάλιστα είναι και ο Χρήστος Θηβαίος και ο Μίλτος Πασχαλίδης, τα Υπόγεια Ρεύματα, όλη η παρέα - και έχει γράψει εξαιρετικά τραγούδια. Ουδείς τον ξέρει. Εγώ τυχαίνει, λόγω της δουλειάς μου –μου στέλνουν και συνέχεια – να βλέπω πλούτο από παιδιά. Σε ότι αφορά τη δισκογραφία δεν είναι πλέον κριτήριο γιατί έχει καταρρεύσει ήδη από τις αρχές του δυο χιλιάδες…η πλήρης κατάρρευση…Όταν ξεκίνησα εγώ χρυσός και ο πλατινένιος ήταν πενήντα και εκατό χιλιάδες δίσκοι και θυμάμαι το «Όλα από χέρι καμμένα» που είχα κάνει στον πρώτο χρόνο πενηντατέσσερις χιλιάδες δίσκους και η εταιρεία με στραβοκοίταζε γιατί ήταν απογοητευμένη! Αυτή τη στιγμή κάνουν συγκεντρώσεις με δημοσιογράφους για να τιμήσουν τον χρυσό δίσκο που είναι έξι χιλιάδες και αυτό πλαστό…Η κατάσταση είναι διαλυμένη για να κρίνουμε τα πράγματα από αυτήν την άποψη…
Θόδωρος: Όταν λέμε δισκογραφική παρουσία εννοούμε ότι κάποιος μπορεί να ακούσει τα τραγούδια κάποιου άλλου, όχι απαραίτητα ως αποτύπωση σε έναν δίσκο…
Θάνος: Θα συμφωνήσω μαζί σας, αλλά το δυστύχημα είναι πως και εσείς και εγώ που είμαστε άνθρωποι του επαγγέλματος και απ’ ότι φαίνεται πορευόμαστε στη σωστή κατεύθυνση, μας είναι πάρα πολύ δύσκολο με την πληθώρα – αυτόν τον πολυβολισμό – εκδόσεων, μερικών χωρίς νόημα, να βγάλουμε άκρη και να κάνουμε την αποτίμηση εδώ και τώρα: μόνο εκ τύχης. Θα το πω διαφορετικά: στη δεκαετία του εβδομήντα καινούργιες δουλειές ήταν γύρω στις εκατό. Ο τότε Εξηντάρης, δηλαδή το φάντασμά σας στο παρελθόν, είναι σίγουρο ότι μπορούσε να ακούσει προσεκτικά αυτές τις εκατό δουλειές εφ’ όσον αυτή ήταν η δουλειά του. Μπορείτε να μου πείτε τώρα που έχουμε φτάσει τις τέσσερις χιλιάδες νέες δουλειές αν είναι ανθρωπίνως δυνατό να ακούσεις το δέκα-δεκαπέντε τοις εκατό προσεκτικά;
Θόδωρος: Έχω κάποιες ενστάσεις γι΄αυτό…
Θάνος: Μην έχετε! Ειλικρινά είναι απίστευτο…εγώ που σκοτώνομαι για να βοηθήσω κόσμο αυτή τη στιγμή, μου είναι αδύνατο, σηκώνω τα χέρια ψηλά. Παραδείγματος χάριν, μόνο εκ τύχης θα ακούσεις του επόμενους μήνες τη δουλειά του Απόστολου Καλτσά που για μένα είναι εξαιρετική – του μπασίστα των Υπογείων Ρευμάτων – που την βγάζει αυτή την περίοδο…γιατί δεν θα την παίξει κανένας, γιατί θα υπάρχει σε μερικά βιβλιοπωλεία, θα υπάρχει σε μισό δισκοπωλείο, στην αποθήκη, που να το βρείς; Αυτή είναι η άποψή μου. Γυρίζοντας στο βασικό σου ερώτημα, πιστεύω ότι υπάρχει πλούτος και από πλευράς τραγουδοποιών, απλώς η λειτουργία των πραγμάτων είναι πολύ διαφορετική λόγω αυτών των καταστάσεων που ανέφερα. Άλλο όμως λειτουργία και άλλο τα πράγματα καθ’ αυτά.
Θόδωρος: Για ένα συνθέτη με αξιώσεις, για να μείνουμε στο στίχο, είναι – σε εισαγωγικά και είναι αναγκαστική η χρήση εισαγωγικών εδώ – ‘‘αναγκαστική’’ η μελοποίηση ποίησης; με την έννοια της έλλειψης στιχουργών να γράψουν σε επίπεδο ποίησης…με την ποίηση το αποτέλεσμα συνήθως είναι λιγότερο εύληπτο από τον ακροατή…
Θάνος: Μιλάτε για μέσο όρο και τείνω να συμφωνήσω αν και η πιο προβεβλημένη δουλειά δική μου και ίσως η πιο προβεβλημένη από την μεταπολίτευση μέχρι σήμερα είναι ο Καββαδίας που είναι ποίηση. Ο Καββαδίας είναι εξαίρεση σ’ αυτό που λες…
Θόδωρος: Είναι εξαίρεση, γιατί από την άλλη υπάρχει ο Καβάφης που μάλλον πλησιάζει πιο κοντά σ’ αυτό που ισχυρίζομαι…είναι πιο δύσκολο έργο…
Θάνος: Με τη διαφορά ότι ο κάθε ποιητής και το κάθε κείμενο απαιτούν το δικό τους τρόπο μελοποίησης…
Θόδωρος: …βεβαίως…
Θάνος: ...που δεν είναι πάντοτε προσαρμόσιμος σε ένα κοινό αίσθημα μια δεδομένη στιγμή – εν δυνάμει, αλλά όχι την ίδια στιγμή. Δηλαδή αν μελοποιήσεις Έζρα Πάουντ ή μελοποιήσεις Κωνσταντίνο Καβάφη ή μελοποιήσεις Γιάννη Ρίτσο είσαι υποχρεωμένος, αν είσαι καλός συνθέτης και αν έχεις αυτή την άποψη, αποκαλύπτοντας τις κρυμμένες πλευρές των ποιημάτων αυτών των μεγάλων ποιητών να λειτουργείς με έναν τρόπο που σε οδηγεί το ίδιο το κείμενο και το κρυμμένο που υπάρχει εντός αυτού. Ως εκ τούτου, σε μια δεδομένη στιγμή, το ζήτημα του πως θα το αποδεχθεί ο άλλος, μιλώντας για το μέσο όρο, είναι ένα ζήτημα που δεν το έχεις στα χέρια. Στο καθημερινό τραγούδι τα πράγματα μπορεί να λειτουργούν ευκολότερα αλλά και εκεί ενεδρεύει ο κίνδυνος τυποποίησης. Έχουν υπάρξει τραγούδια τα οποία έχουν μπει στο στόμα των ελλήνων και καλώς έχουν μπει, τα οποία έχουν μια ποιότητα κλπ. Είναι όμως δυο διαφορετικές δουλειές: ο στιχουργός είναι άλλο, γράφει για να μελοποιηθεί και ο ποιητής γράφει για να διαβαστεί. Δημιουργήθηκε, ειδικά στη Ελλάδα, μια διαδικασία όπου υπήρξε μελοποίηση της ποίησης πρίν από πενήντα εξήντα χρόνια και αυτό συνεχίστηκε τουλάχιστον στη γενιά τη δική μου με ένταση και από κει και πέρα σποραδικά. Έχουν γίνει βέβαια εγκλήματα σε μελοποιήσεις…
Θόδωρος: …Αναμφισβήτητα…
Θάνος: …αλλά εμείς μιλάμε για την καλή εκδοχή των πραγμάτων. Η μελοποίηση της ποίησης είναι μια διαδικασία, ο ποιητής είναι μια διαδικασία, που θα μπορούσε και να μη μελοποιηθεί, έχει μια αυτάρκεια, αξίζει να μελοποιηθεί αν καταδεικνύεται με τη μελοποίηση και ένα επίπεδο που είναι καλά κρυμμένο, ήτι μια διάσταση που δε φαίνεται δια γυμνού οφθαλμού. Από την άλλη μεριά ο στιχουργός εξαρχής γράφει με πρόθεση να μελοποιηθεί και κατά κανόνα χρησιμοποιώντας ρίμα. Υπάρχει όμως και μια κατηγορία ακόμα, εγώ τους ονομάζω στιχουργούς με ποιητική ατμόσφαιρα και εκεί εντάσσω αυτούς που αναφέραμε, Ελευθερίου, Αλκαίο, Τριπολίτη, Ιωάννου και κάποιους άλλους ακόμα. Τους εντάσσω λοιπόν στην κατηγορία των στιχουργών που ταυτόχρονα πατούν, είτε μέσω ατμόσφαιρας είτε μέσω άλλων συμβολισμών, στην ποίηση. Θα μπορούσα να σας διαβάσω πολλούς στίχους του Αλκαίου που είναι καθαρά ποίηση.
Θόδωρος: Ειδικά γι’ αυτούς που αναφέρατε θα συμφωνήσουμε εκατό τοις εκατό…
Θάνος: Στα «Τροπάρια για φονιάδες» που είχα κάνει το εβδομηνταέξι-εβδομηνταεφτά πάνω σε στίχους του Ελευθερίου είχε συμβεί το εξής: τα μισά μου τα έστειλε σε χαρτιά, που σήμαινε στιχουργική, και τα μισά μου τα έστειλε σε τυπωμένα ποιητικά κείμενα που είχε εκδώσει τότε. Ακούγοντας το δίσκο δεν μπορεί να γίνει διάκριση γιατί ο Μάνος Ελευθερίου ειδικότερα στα «Τροπάρια για φονιάδες» αλλά και στις άλλες του δουλειές λειτουργεί μ’ αυτόν τον τρόπο. Έτσι,και με εξπρεσιονιστικό τρόπο, λειτουργεί και ο Τριπολίτης, το ίδιο - και με έναν τρόπο συμβολισμών – λειτουργεί ο Αλκαίος και πάει λέγοντας. Υπάρχει λοιπόν και αυτή η κατηγορία, οι ενδιάμεσοι, που δεν είναι ενδιάμεσοι για να γίνουν γέφυρα μεταξύ ποίησης και στίχου αλλά που αυτή είναι η λειτουργία τους…και εν τέλει στη ελληνική ποίηση, στον εικοστό αιώνα, υπήρξαν πολλοί ποιητές – αρχής γενομένης από τον μέγα Καρυωτάκη – που χρησιμοποίησαν ομοιοκαταληξία αλλά είναι σοβαρότεροι από πάρα πολλούς σύγχρονους…
Θόδωρος: Από τον ελληνικό στίχο και την ποίηση να πάμε στον Αγγλικό στίχο. Ίσως να είναι η πιο ενεργή και ελπιδοφόρα πλευρά της ελληνικής μουσικής σκηνής αυτήν την περίοδο….μιλάω για την αγγλόφωνη σκηνή όπου βγαίνουν πολύ ωραίοι δίσκοι. Παρακολουθείτε αυτή τη σκηνή; ...και γενικότερα την ελληνική σκηνή…
Θάνος: Προσπαθώ να παρακολουθώ την ελληνική μουσική σκηνή σε όλες τις γενιές. Σε κάποιες περιπτώσεις τα καταφέρνω, σε κάποιες όχι γιατί είναι ανθρωπίνως αδύνατο: ξυπνάω το πρωί στις εφτά και μέχρι τη νύχτα ασχολούμαι με τη μουσική αλλά δεν μπορείτε να φανταστείτε πόσο πληθωριστικό είναι όλο αυτό το τοπίο. Όσο μπορώ το παρακολουθώ γιατί έχω και τη δική μου σύνθεση και τις δικές μου συναυλίες.
Σε ότι αφορά τον αγγλικό στίχο ελληνικού συγκροτήματος, εγώ δεν είμαι σωβινιστής, πολλά έργα μου κλασικής μουσικής είναι στα γαλλικά – ήταν οι παραγγελίες τέτοιες - και στα αγγλικά. Επίσης έχω γράψει τραγούδια στα γερμανικά και στα ιταλικά, η δουλειά μου με τη Milva ήταν όλη στα ιταλικά. Δεν έχω πρόβλημα αν δεν είναι ο στίχος στα ελληνικά. Εντελώς εκ τύχης παρακολούθησα χθες το βράδυ μια εκπομπή στην τηλεόραση και είχε ένα δεκάλεπτο με τη Monika. Ρωτήθηκε κάποια στιγμή γιατί γράφει στα αγγλικά και είπε το εξής, που κάποιος θα το έκρινε ως αφελές αλλά εγώ το βρήκα πολύ αθώο και πολύ έντιμο και ειλικρινές: «Ξέρετε, θέλω να πω μωρό μου σ’ αγαπώ και αν φύγεις θα στεναχωρηθώ» ή κάτι τέτοιο, «και αν το πω ελληνικά θα είναι τόσο αφελές που δεν το σηκώνω, αγγλικά όμως είναι babe, I love you babe κτλπ…σας ενόχλησε; δεν πρέπει να σας ενόχλησε όσο θα σας ενοχλούσε το ελληνικό».
Θόδωρος: Αυτό είναι κάτι που το έχουν παραδεχτεί και άλλοι και ισχύει, νομίζω…
Θάνος: Ναι, αυτό όμως μπορεί να το είδα έντιμο, αλλά δεν το θεωρώ σπουδαίο…
Θόδωρος: Το κατανοώ.
Θάνος: Είναι πράγματι έντιμο – μου είναι έτσι κι αλλιώς συμπαθής η Monika – αλλά δεν είναι σπουδαίο! Διότι ο πλούτος της ελληνικής γλώσσας είτε αφορά στίχους ή ποιητές, ελάσσονες και μείζονες, είναι μια περιπέτεια άνευ προηγουμένου. Η Monika είναι εικοσιτεσσάρων εικοσιπέντε χρονών, εγώ έχω στο κοινό μου πολλούς δεκαεξάρηδες, δεκαοχτάρηδες, εικοσάρηδες που στο «Λύχνο του Αλλαδίνου», στον Καββαδία, ή στο «William George Allum» φωνητικά υπερτερούν του Χρήστου Θηβαίου που τα τραγουδάει στη σκηνή. Οι δεκαοχτάρηδες λοιπόν αυτοί που πολλές φορές έχω μιλήσει μαζί τους δεν είναι καθόλου επιδερμικοί και στα τραγούδια αυτά: « Ο λύχνος του Αλλαδίνου» και ο «William George Allum» – και δεν ανέφερα «Το μαχαίρι» ή τον «Γουίλι» επίτηδες γιατί αυτά λειτουργούν ως εθνικοί ύμνοι – βρίσκουν κάτι δικό τους…εξεπλάγην από τον τρόπο που τοποθετούσαν το ζήτημα της περιπέτειας και του ότι αυτό που τους ιντριγκάρει είναι να ξεπεράσουν τον εαυτό τους και απορώ γιατί επίσης ενδιαφέροντα παιδιά, όπως είναι η Monika, δεν ακολουθεί κάτι τέτοιο…εννοώ υπάρχει μεγάλο κοινό στο οποίο μπορείς να απευθυνθείς με καλύτερο πλούτο πραγμάτων, δεν εννοώ αν θα απευθυνθείς στα αγγλικά, τα γαλλικά, τα γερμανικά…καταλαβαίνετε…
Θόδωρος: …ναι, απλά ένας άνθρωπος που μπορεί να γράφει καλή μουσική ή ωραία τραγούδια, όπως η Monika μια που αναφερθήκατε, δε σημαίνει ότι μπορεί να γράφει και καλό ελληνικό στίχο.
Θάνος: Εγώ δεν θέτω το θέμα ελληνικό ή αγγλικό…θέτω το θέμα στίχο, κείμενα, τα οποία σε κάνουν να ψάχνεις…ειδικά η Monika, που είναι και μαθηματικός και συνάδελφός μου και φαίνεται ότι έχει πολύ ενδιαφέρον , κατά τα άλλα…ένα περίεργο, με την καλή έννοια, κορίτσι με ένα μπάσιμο στα πράγματα πάρα πολύ καλό , με έναν προσωπικό τρόπο…εγώ είμαι πολύ θετικά διακείμενος απέναντι σ’ αυτό το κορίτσι αλλά στην προκειμένη περίπτωση θέλω καλύτερα κείμενα...θέλω πολύ καλύτερα κείμενα…και από όλα αυτά τα παιδιά θέλω πολύ καλύτερα κείμενα. Να γιατί αγάπησα τα Υπόγεια Ρεύματα στην δεκαπενταετή πορεία τους, γιατί τα κείμενα πολλές φορές των Υπογείων Ρευμάτων είναι εξαιρετικά! Με ρώτησαν “τι είχες βρει στα Υπόγεια Ρεύματα και είπες το ναι;” Είχα απαντήσει: « το ενενηντατρία που έβγαλαν τον πρώτο τους δίσκο είχαν μελοποιήσει Μπόρχες!»
Θόδωρος: …και Καρυωτάκη…
Θάνος: Και Καρυωτάκη. Μετά αυτό συνεχίστηκε με άλλους ποιητές. Αυτό σημαίνει ότι πήραν φόρα απ’ αυτό που τους παραδόθηκε και είχαν το δικό τους τρόπο. Αυτό είναι εξαιρετικό! Εγώ αν δεν έπαιρνα φόρα απ’ αυτό που μου παραδόθηκε θα έπεφτα ως ξένο σώμα, ως alien στον πλανήτη; Δεν γίνεται…υπάρχει μια αλυσίδα, που αξίζει τον κόπο να υπάρχει όταν ο επόμενος κρίκος προχωράει τα πράγματα δυο βήματα παραπέρα. Και για να κλείσουμε με τους νεαρότερους, εγώ θεωρώ ότι η Monika είναι κρίκος της αλυσίδας, περιμένω να γίνει ακόμα πιο στέρεος κρίκος, αλλά σιγά σιγά θα πρέπει να ασχοληθεί και με κείμενα, είτε στην αγγλική είτε στην ολλανδική είτε στη νοτιοαφρικανική, που γίνεται και το Μουντιάλ, τα οποία θα έχουν μια περισσότερη ένταση και περισσότερη ποιότητα.
Θόδωρος: Ειδικά από εσάς, που ασχοληθήκατε τόσο με το λόγο στο τραγούδι, αυτή είναι η απάντηση που περίμενα για την αγγλόφωνη σκηνή.
Να πάμε τώρα στις 30 Ιουνίου που σας περιμένουμε στη Μονή Λαζαριστών με το Χρήστο Θηβαίο, Το Γιάννη Κούτρα και τη Ρίτα Αντωνοπούλου. Μετά από τόσα χρόνια συναυλιών, συνεργασιών, δισκογραφίας, η προώθηση μιας νέας δουλειάς κατά πόσο είναι «εμπορική» ανάγκη και κατά πόσο, ακόμα, ένα συναίσθημα;…να γνωρίζω κόσμο, να παίξω τα τραγούδια μου…
Θάνος: Είμαι κάθετος! Πρώτα απ’ όλα θα ήμουν και ηλίθιος να ήταν το πρώτο. Δεδομένου ότι δεν υπάρχει το πρώτο! Δηλαδή… υπάρχει πλήρης κατάρρευση, κυριολεκτικά κατάρρευση της δισκογραφίας ώστε να πεις, όπως παλιά – πριν είκοσι, εικοσιπέντε χρόνια – λεγόταν, θα κάνει συναυλίες για να προωθήσει ένα δίσκο κτλπ…Δεν υπάρχει! Οι δίσκοι όλοι έχουν τώρα πωλήσεις της τάξης των χιλίων, δυο-τριών χιλιάδων. Μπορεί να γίνουν πολύ πιο γνωστού μέσα από το διαδίκτυο ή με κάποιον άλλο τρόπο, αλλά επί της ουσίας το πρώτο δεν υπάρχει. Για μένα έτσι κι αλλιώς δε θα υπήρχε ακόμα κι αν οι πωλήσεις των δίσκων ήταν ένα εκατομμύριο γιατί εδώ και μια δεκαετία, τουλάχιστον, που το live έγινε για μένα τρόπος ζωής πολύ εντονότερος απ’ ότι στο παρελθόν ( τη δεκαετία του εβδομήντα, ξεκινώντας, έκανα εκατοντάδες συναυλίες, πάνω από οχτακόσιες 
μέσα σε ένα διάστημα έξι χρόνων) υπάρχει ένα πάθος επικοινωνίας με έναν κόσμο που μπορώ τώρα, μετά από μια δεκαετία - μιλώντας από το δυο χιλιάδες μέχρι τώρα – να σας πω ότι είναι τρεις γενιές ισοδύναμα δεδομένες, με ίσως μεγαλύτερη ένταση πάρα πολλές φορές από τη νεότατη γενιά, αναφέρω δηλαδή εξηντάρηδες, σαραντάρηδες, εικοσάρηδες…και με κάποιους εξηντάρηδες έχει λογική γιατί πορευτήκαμε μαζί…επίσης έχει λογική με σαραντάρηδες που είναι μια γενιά νεότερη από μένα και επειδή εγώ λειτούργησα στα τελευταία σαράντα χρόνια και αυτοί είχαν μπει πια μέσα στη παραγωγή και επομένως ακούγαν και τα έργα μου του ογδόντα, του ενενήντα κτλπ…Το περίεργο είναι με τους εικοσάρηδες…και είναι περίεργο γιατί υπάρχει μια σχέση η οποία είναι πολύ συγκινητική. Υπάρχει μια σχέση πολύ μεγάλου σεβασμού από την πλευρά τους στο πρόσωπό μου, μεγάλης εκτίμησης. Μέχρι εδώ υπάρχει κίνδυνος για μένα, γιατί αν είναι σεβασμός και εκτίμηση μόνο είναι…ανοίξαμε την πόρτα, μπες στο μουσείο! Ταυτόχρονα όμως υπάρχει και φοβερή οικειότητα! Δηλαδή βαθύτατη εκτίμηση με οικειότητα. Είμαι ίσως ένας από τους δυο τρεις έλληνες που στο δρόμο ή στη συναυλία οποιαδήποτε ηλικία με φωνάζει Θάνο…σπάνια θα ακούσεις το «κύριε Μικρούτσικε» ή το «Μικρούτσικε»…Αυτή η οικειότητα δεν ήταν μια ιστορία που έγινε εκ τύχης. Ήταν μια ιστορία εμπέδωσης μιας σχέσης με τον κόσμο και κυρίως με τους νέους…εμπέδωσης παρ’ ότι η δημόσια εικόνα μου είχε και κάποιες φθορές: ο καλλιτέχνης είναι ένας σχοινοβάτης…σχοινοβατεί σ’ αυτήν την κοινωνία… κάποιος μπορεί να σε κατηγορήσει λέγοντας ‘‘κοίταξε να δεις, είσαι στο σύστημα’’ και να εννοεί ότι ανέλαβες Καλλιτεχνικός Διευθυντής στο Διεθνές Φεστιβάλ Πάτρας, ακόμα περισσότερο ότι σε κάποια φάση έγινες Υπουργός Πολιτισμού, παρ’ όλη την αυτονομία του πολιτισμού, σε κάθε περίπτωση έμπλεξες με την εξουσία. Κάποιος άλλος θα έλεγε «εκδίδεσαι από τις δισκογραφικές εταιρείες (παλιότερα), έδωσες συνεντεύξεις σε μεγάλες εφημερίδες και κανάλια, άρα είσαι μια βίδα του συστήματος» κτλπ. Έχετε δίκιο…αλλά μου δίνετε ένα ραντεβού στον Όλυμπο, με τα καλάζνικοφ, πότε ξεκινάει η επανάσταση; Στον Κίσαβο, ένα ραντεβού για να ξεκινήσουμε την επανάσταση…γιατί και σεις που μιλάτε μ’ αυτόν τον τρόπο, με αυτή τη λογική τη δική σας – που δεν τη δέχομαι - είστε και σεις βίδες του συστήματος…όλοι όσοι ζουν και αναπνέουν ζουν μέσα σ’ αυτό το σύστημα, σ’ αυτό εργάζονται, σ’ αυτό βγάζουν χρήματα. Το ζήτημα είναι κατά πόσο αντιστέκονται. Και το ζήτημα στη δική μου την περίπτωση, γιατί δεν θέλω να αποφύγω την ερώτηση, είναι κατά πόσο όταν σχοινοβατείς και πέφτεις ξανασηκώνεσαι και συνεχίζεις γιατί αυτός που μένει κάτω αλλοτριώνεται. Εγώ Αυτό το κατάφερα. Είμαι εξηντατριών χρονών, έχω πέσει – έχω σηκωθεί, έχω πέσει – έχω σηκωθεί, αυτό τελικώς εκτιμήθηκε και με θεωρούν, κυρίως τα νέα παιδιά, ένα δικό τους πρόσωπο.
Είναι η περιπέτεια με το ταξίδι, με τον Καββαδία, η διεύρυνση των ορίων, των καταγεγραμμένων δυνατοτήτων, είναι η μουσική που στην εξωστρεφή της πλευρά έχει έναν ήχο πολύ έντονο, πολύ επιθετικό, πολύ δυναμικό…αλλά ταυτόχρονα με εντυπωσιάζει η σιωπή, πάντα, όταν παίζω την εισαγωγή στους «εφτά νάνους», όταν αυτοσχεδιάζω και βλέπεις μια σιωπή ακόμα και όταν το ακροατήριο είναι πολύ μεγάλο. Στη Θεσσαλονίκη θυμάμαι, το 2005, στο Θέατρο Γης ήταν περίπου εφτά χιλιάδες άτομα και είχα εντυπωσιαστεί γιατί αυτοί οι εφτά χιλιάδες που και μόνο να ψιθυρίζουν δημιουργούν βαβούρα έκαναν την απόλυτη σιωπή για να ακούσουν τη νότα, τη συνέχειά της, την παύση, σε έναν τέτοιο αχανή χώρο. Τα έχω κερδίσει αυτά και αυτός είναι ο μοναδικός λόγος, σας μιλώ με απόλυτη ειλικρίνεια, που κάνω συναυλίες…είναι η περαιτέρω εμπέδωση αυτής της σχέσης με όλες τις γενιές, ειδικότερα όμως με τη νεότατη γενιά την οποία εγώ προσωπικά λατρεύω και αυτό δεν είναι λαϊκισμός. Τη λατρεύω αυτή τη γενιά, ξέρετε γιατί; γιατί θεωρώ πως την αδικήσαμε κατάφορα, ειδικά το συνειδητοποιημένο κομμάτι της: την οδηγούμε σε μια κοινωνία των 640 ευρώ, ούτε καν 700 πια, την οδηγούμε σε μια κοινωνία καταπίεσης, σε μια κοινωνία με μια μόρφωση και με μια παιδεία απίστευτα καταπιεστική και απίστευτα δεσμευτική της φαντασίας και όσοι είναι συνειδητοποιημένοι απ’ αυτούς τους έχω μέσα στην καρδιά μου. Γιατί , μέσα σε πολύ δυσκολότερες από τα δικά μου χρόνια συνθήκες μπορούν και αναπνέουν ελεύθερα. Θα μου πείτε, οι συνθήκες στη δικτατορία ή πριν τη δικτατορία ήσαν καλές; Mπορεί να μην ήταν καλές είχαμε όμως έναν εχθρό, είχαμε έστω μια ψευδαίσθηση οραμάτων και αυτό σε κινητοποιούσε. Σήμερα αυτή η κατάσταση κανονικά δε σε κινητοποιεί, γι’ αυτό εκτιμώ βαθύτατα και υποκλίνομαι σε κείνα τα νέα παιδιά που κινητοποιούνται μέσα σ’ αυτό το σκοτάδι.
Θόδωρος: Επιστρέφοντας στη συναυλία…
Θάνος: …ναι, ναι, να μιλήσουμε για τη συναυλία!
Οι φετινές συναυλίες του καλοκαιριού, που με κάποια μορφή θα συνεχιστούν και του χρόνου, αφορούν τη συνεργασία μου με το Χρήστο Θηβαίο. Είχα συνεργαστεί ξανά το 2002 με το Χρήστο, τον θεωρώ έναν από τους κορυφαίους τραγουδοποιούς, ίσως και τον κορυφαίο της γενιάς του. Με τρία χαρακτηριστικά έχει κατορθώσει και έχει φτιάξει ένα δικό του προσωπικό ήχο, από τους Συνήθεις Υπόπτους και τα τελευταία χρόνια με το γκρουπ που έκανε: τα κείμενά του με απόσταση είναι τα πιο ενδιαφέροντα της γενιάς του, όχι απλά ενδιαφέροντα – είναι εξαιρετικά κείμενα! Να μια περίπτωση ακόμα γι’ αυτό που κουβεντιάζαμε…
Θόδωρος: Αυτό σκέφτηκα μόλις τώρα…
Θάνος: Είναι η περίπτωση ενός στιχουργού, μέσα από την τραγουδοποιία του, πολύ υψηλών προδιαγραφών. Αν κάποιος άλλος μελοποιούσε αυτούς τους στίχους θα λέγαμε ότι ο Θηβαίος είναι ένας στιχουργός πολύ μεγάλος. Το 2003 είχαμε κάνει μια συναυλία στο Μιλάνο με τη Milva και συμμετείχε και ο Χρήστος, με ελάχιστα τραγούδια, τρία-τέσσερα δικά του τραγούδια. Επειδή είναι ιταλομαθής – είχε σπουδάσει στην Ιταλία – έκανε έναν πρόλογο στο κοινό, σε ένα καταπληκτικό θέατρο στο Μιλάνο και δύο από τα τέσσερα τραγούδια τα μετέφρασε. Μια πολύ μεγάλη εφημερίδα, πολύ σοβαρή εφημερίδα της Ιταλίας, νομίζω η Repubblica, τον αποκάλεσε – με μόλις τέσσερα τραγούδια – τον «σημερινό τραγουδοποιό της Μεσογείου». Αυτό ως συμπλήρωμα στην απάντησή μου για τους στιχουργούς.
Ο Χρήστος όμως έχει και ένα άλλο πλεονέκτημα. Ξέρετε, οι τραγουδοποιοί γράφουν μουσική, γράφουν στίχους και τραγουδούν τα τραγούδια τους κι έτσι δημιουργούν ένα γοητευτικό πράγμα. Δεν πρέπει να τους κατακερματίζεις και να λες: «η φωνή του…Μάλαμα δε μου αρέσει, ο στίχος του…Τσακνή δε μου αρέσει, η μουσική του τάδε δε μου αρέσει»..είναι χαζό, είναι λάθος! Όλοι αυτοί, δημιουργούν πολύ γοητευτικά πράγματα με τον τρόπο τους που είναι ο μουσικός, ο στιχουργικός και ο τραγουδιστικός. Υπάρχουν όμως δυο τρεις εξαιρέσεις π.χ. ο Χάρης Κατσιμίχας, ο Χρήστος Θηβαίος, με άλλο τρόπο ο Μίλτος Πασχαλίδης, που μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε ένα ρεπερτόριο, όχι συνολικό αλλά πάντως σε ένα σοβαρό ρεπερτόριο ενός συνθέτη διότι έχουν εξαιρετικά χαρακτηριστικά στις φωνές τους. Δεν το έχουν όλοι οι τραγουδοποιοί. Αυτοί οι τρεις το έχουν. Ο Χρήστος το έχει. Όταν τραγουδάει το «Δεν είμαι άλλος» ή τον «Άμλετ της σελήνης» δεν θεωρώ ότι θα μπορούσε κάποιος άλλος να εκφράσει το βάθος τους καλύτερα. Άρα λοιπόν δεν είναι μόνο η τραγουδοποιία του Χρήστου που με κάνει να συνεργάζομαι μαζί του αλλά και η φωνή του.
Πάμε στο Γιάννη Κούτρα. Με τον Γιάννη Κούτρα είχαμε χαθεί από το 1981, μετά τη «Μουσική πράξη στον Μπρεχτ» και τον «Σταυρό του νότου», μέχρι το 2005 για κάποιους λόγους βρεθήκαμε και από τότε είμαστε αρκετά μαζί. Μπορώ να σας πω ότι ο Γιάννης βρίσκεται σε μια κατάσταση εξωφρενικά καταπληκτική: απέκτησε μια ωριμότητα και με όσα του συνέβησαν προσωπικά και με το πέρασμα του χρόνου αλλά η φωνή του λειτουργεί με τέτοια φρεσκάδα! Έχασε το άγουρο του εβδομηνταοκτώ-εβδομηνταεννιά, έμεινε η στόφα, απέκτησε ωριμότητα και θα σας πω, παρ’ όλο που δε μου αρέσουν οι ετικέτες, ότι είναι μακράν ο καλύτερος ρόκερ τραγουδιστής που έχουμε αυτήν τη στιγμή.
Η Ρίτα, τέλος, νομίζω τώρα ενηλικιώνεται τραγουδιστικά. Αν μιλήσουμε για τη νεότατη γενιά υπάρχουν κι άλλα κορίτσια, η Νατάσσα Μποφίλιου, η Άννα Λινάρδου που τώρα κάνει τα πρώτα της βήματα – είναι εξαιρετικές φωνές. Η Ρίτα όμως έχει κάποια χαρακτηριστικά που με ελάχιστη τύχη, όση χρειάζεται σε όλους μας δηλαδή, μπορεί στα επόμενα δέκα χρόνια να τη θεωρούμε από τις μεγάλες μας φωνές: έχει αυτά τα χαρακτηριστικά τα οποία απαιτούνται για έκφραση, για πάθος, για δύναμη, έχει μυαλό, έχει κουλτούρα, έχει σκηνική παρουσία απίστευτη και είμαι ευτυχής που, αν και υπήρχε στο χώρο -στη Σπείρα Σπείρα – επί της ουσίας ως τραγουδίστρια δουλέψαμε μαζί.
Θόδωρος: Μ’ αυτούς τους τραγουδιστές που θα είναι μαζί σας καλύπτετε δυο γενιές τραγουδιστών. Εσείς, ως συνθέτης, έχετε πολύ πετυχημένα καλύψει – και καλύπτετε ακόμα – τρεις γενιές, όπως και σεις αναφέρατε νωρίτερα. Τι είναι αυτό που θέλετε να καταφέρετε από δω και πέρα; Τι έχετε πλέον σαν στόχο;
Θάνος: Το 1960 ήμουν δεκατριών χρονών…όταν έπεφτα να κοιμηθώ το βράδυ, πρώτη γυμνασίου, επειδή έπαιζα πολύ καλό πιάνο καθώς είχα ξεκινήσει από τεσσάρων χρονών, εκεί…στην πρώτη μισή ώρα που κοιμάσαι δεν κοιμάσαι εγώ έβλεπα τον εαυτό μου να παίζει με τη Φιλαρμονική του Βερολίνου...εγώ να παίζω σολίστ πιάνο και μετά το κοινό να ξεσπά σε χειροκροτήματα…μετά Βιέννη, Λονδίνο κτλπ…Θα μπορούσα λοιπόν , αν συνέχιζα αυτήν την επιδερμική φαντασίωση να πω ότι με έχουν παίξει σε πενήντα Concert Hall, σε σαράντα πόλεις, να σας πω ποιες μου λείπουν, που δεν έχω παίξει…Λος Άντζελες, Ελσίνκι, Μόσχα κτλπ: θα ήμουν ψεύτης! Ούτε με αφορά κάτι τέτοιο! Ακόμα και τα κλασικά μου έργα παίζονται πάρα πολύ συχνά και από πολλές ορχήστρες. Το ζήτημα για μένα είναι το εξής: να μπορώ, αν και εφ’όσον έχω υγεία, τρία πράγματα: Πρώτον, στις συνθέσεις μου, συνεχώς ή όποτε μπορώ, να σπάω τις καταγεγραμμένες μου δυνατότητες…μια προσωπική υπόθεση με μένα και το πιάνο μου, με μένα και το χαρτί μου…Τις ξέρω ποιες είναι κάθε φορά γιατί είμαι συνειδητός άνθρωπος…να τις ξεπερνάω…αυτό είναι ένα συναίσθημα απίστευτο! Παλεύεις με το χρόνο με σωστό τρόπο. Το δεύτερο είναι η περαιτέρω εμπέδωση της σχέσης μου με τους νεότερους ανθρώπους όπως ως το εξήγησα προηγουμένως. Αυτοί οι δύο λόγοι εξακολουθούν να είναι απολύτως κινητήριοι λόγοι και είναι αυτό το οποίο θέλω να κάνω. Ξέρω, και αυτό με στεναχωρεί πάρα πολύ, ότι μέχρι το τέλος της ζωής μου θα μου έχουν ξεφύγει πολλά διότι ούτε το 1% της γραμμένης μουσικής δε θα έχω καταφέρει να ακούσω ή να κατανοήσω και αυτό με γεμίζει θλίψη…θα ήθελα να την ακούσω όλη. Ξέρω επίσης ότι κάποια στιγμή θα έρθει το τέλος και θα στερηθώ τους ανθρώπους που αγαπάω, τους ανθρώπους που βλέπω…Αλλά μέχρι να συμβεί θέλω να είναι πολύ δημιουργικές οι μέρες μου με τον τρόπο που μόλις σας είπα γιατί μόνο έτσι πυγμαχείς με τον χρόνο και τον κερδίζεις στα σημεία.
Θόδωρος: Σας ευχαριστώ πολύ!
Θάνος: Εγώ σας ευχαριστώ που μου δώσατε τη δυνατότητα να έχουμε αυτόν τον καιρό μια τέτοια συζήτηση. Πραγματικά σας ευχαριστώ απ’ την καρδιά μου!
